„Mam ten dar, bowiem: patrzę się inaczej”
Stanisław Wyspiański obdarzony wieloma talentami, był przede wszystkim człowiekiem teatru. Traktował teatr jako sztukę uniwersalną, syntezę wszystkich dziedzin twórczości artystycznej: poezji, malarstwa, muzyki. Odwołując się do dwóch wielkich tradycji: tragedii antycznej i metafizycznego dramatu romantycznego, Wyspiański stworzył monumentalny teatr poetycko -symboliczny. Jego nowatorskie koncepcje pod wieloma względami wyprzedziły tzw. Wielką Reformę – ogólnoeuropejskie procesy przeobrażeń sztuki teatralnej początku XX wieku. Niespełnionym marzeniem poety była przebudowa Wawelu na wzór greckiego Akropolu, z teatrem pod gołym niebem.
Rys biograficzny
Stanisław Mateusz Ignacy Wyspiański urodził się w piątek 15 stycznia 1869 roku jako dziecko Franciszka Wyspiańskiego i Marii z Rogowskich w Krakowie. Wyspiańscy zamieszkali wówczas w domu Rogowskich przy ulicy Krupniczej 14 (obecnie 26), gdzie żyli przez 4 lata. W 1873 roku przeprowadzili się do tzw. „Domu Długosza” przy ulicy Kanoniczej 25. Od 1880 roku młody artysta wychowywał się u krewnych. Uczył się w Gimnazjum Św. Anny, gdzie zaprzyjaźnił się z Józefem Mehofferem, Lucjanem Rydlem, Stanisławem Estreicherem. W 1887 roku rozpoczął studia malarskie w Szkole Sztuk Pięknych, której dyrektorem był wówczas Jan Matejko. Dowodem jego sympatii do ucznia było powierzenie wyróżniającemu się studentowi współudziału w wykonaniu polichromii odnawianego kościoła Mariackiego. Wyspiański równolegle uczęszczał na Uniwersytet Jagielloński, gdzie słuchał wykładów z historii sztuki i literatury. W roku 1890 udał się w podróż zagraniczną przez Włochy i Szwajcarię do Francji, następnie do Niemiec i Pragi. W latach 1891-1894 trzykrotnie przebywał w Paryżu, gdzie uczęszczał do Academie Colarossi. Do Krakowa powrócił w 1895 roku. Zaprojektował i częściowo wykonał polichromię w restaurowanym kościele Franciszkanów. Nawiązał współpracę z Teatrem Miejskim i w roku 1897 rozpoczął działania w krakowskim „Życiu” jako ilustrator. W 1902 roku został docentem Akademii Sztuk Pięknych, 3 lata później radnym miasta Krakowa. Projektował wnętrza i meble. W 1905 roku stawiając swoją kandydaturę na stanowisko dyrektora krakowskiego Teatru Miejskiego planował odnowienie i wzbogacenie wielkiego repertuaru teatralnego, niestety jego pomysły nie zostały zrealizowane, ponieważ dyrektorem został Ludwik Solski. Od wielu lat ciężko chory Wyspiański podupadał na zdrowiu, wreszcie unieruchomiony w podkrakowskich Węgrzycach kończył rozpoczęte dzieła, częściowo już tylko dyktując. Zmarł 28 listopada 1907 roku w Krakowie. Jego pogrzeb stanowił manifestację narodową, a ciało pochowane zostało w grobach zasłużonych na Skałce.
Twórczość literacka
W dziedzinie literatury jeden z największych twórców dramatu, zwłaszcza tragedii. We wczesnych utworach Wyspiańskiego dominowały aspekty metafizyczne (np. Meleager, Protesilas i Laodamia). Nawiązując do tragedii antycznej, skupiał się miedzy innymi na roli fatum jako głównego motoru akcji osadzonej często w historycznych realiach narodowych (np. Warszawianka). W późniejszej jego twórczości (od 1900), obok historiozoficznej i politycznej polemiki ze współczesnością (między innymi Wesele, Wyzwolenie) pojawił się nurt filozoficznej interpretacji dziejów Polski (Legion, Bolesław Śmiały, Noc listopadowa, Zygmunt August, nie ukończony), a także wątków mitologicznych (Powrót Odysa).
